Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| République d'Haïti Repiblik d Ayiti Republika Haiti |
|||||
|
|||||
|
|||||
| Dewiza: (franc.) L'Union Fait La Force (Jedność czyni siłę/W jedności siła) | |||||
| Hymn: La Dessalinienne | |||||
 |
|||||
| Język urzędowy | francuski, haitański | ||||
| Stolica | Port-au-Prince | ||||
| Ustrój polityczny | republika | ||||
| Głowa państwa | prezydent René Préval |
||||
| Szef rządu | premier Jean-Max Bellerive |
||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe |
143. na świecie 27 750 km² 0,7% |
||||
| Liczba ludności (2008) • całkowita • gęstość zaludnienia |
89. na świecie 8 925 000[1] 322 osób/km² |
||||
| Jednostka monetarna | gourde (HTG) | ||||
| Niepodległość | od Francji 1 stycznia 1804 |
||||
| Strefa czasowa | UTC -5 | ||||
| Kod ISO 3166 | HT | ||||
| Domena internetowa | .ht | ||||
| Kod samochodowy | HT | ||||
| Kod telefoniczny | +509 | ||||
 |
|||||
Haiti, Republika Haiti (fr. Haïti, République d'Haïti; haitański Ayiti, Repiblik d Ayiti) – państwo w Ameryce Środkowej, zajmujące część wyspy Haiti na Morzu Karaibskim w archipelagu Wielkich Antyli. Graniczy z Republiką Dominikany.
Spis treści |
Państwo Haiti zajmuje zachodnią część wyspy Haiti dawniej zwanej Hispaniolą (w innych językach nazwa ta utrzymuje się do dziś), a także kilkadziesiąt mniejszych i większych wysp na Morzu Karaibskim (m.in. Tortuga, Gonâve).
Powierzchnia górzysta z niewielkimi nadmorskimi równinami. Wschodnią i środkową część kraju tworzy obszerny płaskowyż. Jeszcze w 1925 r. kraj był bujnie zalesiony (lasy pokrywały wówczas ok. 60% powierzchni kraju), jednak na skutek bardzo niestabilnej sytuacji politycznej i równie złej sytuacji gospodarczej, w kolejnych dziesięcioleciach zniszczono niemal 95% drzewostanu. Efektem jest postępujące jałowienie gleby oraz jej erozja, co odbija się także na katastrofalnych powodziach, takich jakie miało miejsce np. 27 września 2004 r., kiedy to w wyniku uderzenia tropikalnego cyklonu Jeanette, który uderzył w północne wybrzeże kraju, zginęło ponad 3 tys. osób.
Haiti jest najstarszym niepodległym państwem w Ameryce Środkowej. W XVIII w. była kolonia francuska, opierająca swoją gospodarkę na pracy niewolników murzyńskich na plantacjach cukru i kawy. W 1804 r., po trwających od 1790 wystąpieniach niepodległościowych, proklamowano powstanie Cesarstwa Haiti, dwa lata później Republiki Haiti. Była to pierwsza czarna republika na świecie i druga republika na półkuli zachodniej. Następnie od 1811 do 1820 królestwo[2]. W latach 1806-1820 była podzielona na dwie części, północną Murzyńską i południową Mulacką. W latach 1822-1844 w jej skład wchodziła również Dominikana.
W odwecie za bunt, w którym straciła około 800 plantacji cukrowych i 3000 plantacji kawy, Francja wprowadziła blokadę handlową Haiti. W 1825 w zamian za uznanie niepodległości Francja zażądała wypłaty odszkodowania w astronomicznej wysokości 150 milionów franków w złocie tj. pięciokrotności rocznych dochodów Haiti z eksportu (dla porównania w 1803 Francja sprzedała USA Luizjanę za 60 milionów franków). Haiti zaciągnęło kredyty w bankach amerykańskich, niemieckich i francuskich, jednak w 1900 nadal około 80% budżetu państwa musiało być przeznaczone na spłatę długu wobec Francji. Dług ostatecznie został spłacony w 1947, jednak w znacznym stopniu przyczynił się do tego, że Haiti stało się jednym z najbiedniejszych państw świata. W 2003 rząd Haiti zażądał wypłaty przez Francję 22 miliardów USD tytułem odszkodowania (wraz z odsetkami) za dziewiętnastowieczną "dyplomację kanonierek" co nie zostało zaakceptowane przez Paryż[3].
W ciągu XIX wieku rosły wpływy USA. W latach 1915-1934 Haiti było okupowane przez Stany Zjednoczone. Po 1945 rosnące antagonizmy między ludnością murzyńską a mulacką.
W 1957 prezydentem został François Duvalier. Sprawował dożywotnio krwawą dyktaturę, a gdy zmarł w 1971 władzę przejął jego syn Jean-Claude Duvalier, który kontynuował politykę ojca. W 1986 zbiegł do Francji, a władzę przejęła cywilno-wojskowa junta. W 1987 uchwalono konstytucję zabraniającą ponownego wyboru prezydenta na drugą kadencję[4].
10 października 1994 r. przywódcy junty zrezygnowali ze swych stanowisk i zapowiedzieli wyjazd z kraju. Pięć dni później, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, powrócił z emigracji prezydent Jean-Bertrand Aristide. Utworzono misję pokojową pod auspicjami ONZ - brała w niej udział polska jednostka specjalna GROM. W grudniu 1995 r., René Préval, członek koalicji rządowej Aristide'a, został wybrany na nowego prezydenta republiki. Funkcję premiera w 1999 r., objął Jacques-Édouard Alexis. W listopadzie 2000 r., po wyborach zbojkotowanych przez opozycję, prezydentem ponownie został Aristide. Po objęciu władzy Aristide wynajmował gangi z "miasta słońca" które zabijały opozycjonistów, a często także niewinną miejscową ludność.
W 2004 doszło do zamieszek, wywołanych przez byłych wojskowych, stojących na czele szwadronów śmierci FRAPH, oraz gangi uliczne, zwane Armią Kanibali. Siły te utworzyły Rewolucyjny Front Oporu Artibonite, kierowany przez byłego szefa policji z czasów dyktatury Raoula Cédrasa, Guya Philippa i szefa gangu Armii Kanibali z Gonaïves, Buteura Metayera. Aristide uciekł, najpierw do Republiki Środkowoafrykańskiej, a potem do RPA, gdzie zrezygnował z urzędu. Nowym prezydentem został René Préval.
W styczniu 2010 r. państwo nawiedziło trzęsienie ziemi o sile 7 stopni w skali Richtera.
Haiti jest republiką z prezydentem wybieranym w głosowaniu powszechnym. Według powszechnych ocen rządy na Haiti rzadko sprawowane są jednak w demokratyczny sposób, ponieważ kolejni prezydenci często stosują autorytarne metody. 29 lutego 2004 r. rebelia doprowadziła do rezygnacji demokratycznie wybranego prezydenta Jeana-Bertranda Aristide. Od tego czasu oficjalnie władza należy do rządu tymczasowego, jednak według ocen niezależnych ekspertów Haiti, podobnie jak Demokratyczna Republika Konga, Somalia oraz Czad pozostaje państwem upadłym, faktycznie pozbawionym władzy centralnej, mającej realny wpływ na sytuację w kraju.
Aktualnie obowiązująca konstytucja, wzorowana na francuskiej i amerykańskiej, została wprowadzona w 1987 r., kiedy prezydentem był Leslie Manigat. W późniejszym okresie była czasowo zawieszana i ograniczana i dopiero w 1994 r. została wprowadzona na nowo. Obecna niepewna sytuacja polityczna kraju stawia przyszłość konstytucji pod znakiem zapytania, nawet jeśli w terminie odbędą się przewidziane ustawowo wybory prezydenckie, parlamentarne i lokalne.
Haiti jest najbiedniejszym krajem zachodniej półkuli i jednym z najbiedniejszych na świecie. Badania porównawcze wskazują na nieustannie pogarszające się od lat osiemdziesiątych XX w. wskaźniki społeczne i gospodarcze. Kraj zajmuje obecnie 153. miejsce na 177 możliwych w prowadzonym przez ONZ wskaźniku rozwoju państw świata.
Ok. 80% społeczeństwa żyje w skrajnej biedzie. Niemal 70% pracuje w rolnictwie, przy czym większość zaangażowana jest w małych przydomowych gospodarstwach, zatrudniających ogółem niemal dwie trzecie aktywnej siły roboczej.
Głównymi językami Haiti są język haitański oraz język francuski, przy czym francuski jest językiem kultury oraz edukacji i jako taki ma wyższy prestiż społeczny. Rola haitańskiego rośnie jednak z roku na rok, ponieważ przez wielu Haitańczyków odbierany jest jako element własnej tożsamości. Wyłącznie religijne znaczenie (dla wyznawców voodoo) ma język langaj.
Literatura haitańska tworzona jest głównie w języku francuskim, choć z roku na rok wzrasta znaczenie literatury tworzonej w języku haitańskim. Do twórców, którzy zdobyli sobie największe uznanie, także międzynarodowe, należą m.in. René Depestre (którego książka Hadrianna moich marzeń przetłumaczona została także na język polski), Dany Laferrière (także tłumaczony na polski), Jean Price-Mars, Jacques Roumain, Frankétienne oraz Edwidge Danticat.
Na przełomie XVIII i XIX wieku na Haiti wybuchło powstanie czarnej ludności. Napoleon Bonaparte wysłał 3 półbrygady polskich żołnierzy z Legionów Polskich, aby stłumić rewoltę w najbogatszej francuskiej kolonii. Około 4000 z 5200 legionistów zginęło na wyspie zabitych przez żółtą febrę lub inne tropikalne choroby oraz przez zdobywających przewagę byłych niewolników dowodzonych przez wyzwoleńca Toussainta L'Ouverture. Tylko około 800 z nich powróciło do Francji lub zaciągnęło się do brytyjskiej armii kolonialnej. Niektórzy zostali piratami na Morzu Karaibskim. Wielu legionistów przeszło na stronę "czarnego generała" nie mogąc odnaleźć się w znienawidzonej roli zaborców. Czterystu legionistów osiadło na południu wyspy. Do dziś w górskich wioskach: Cazale, La Valee de Jackmel, Fond des Blancs, Port Salut i St. Jean du Sud żyją ich ciemnoskórzy potomkowie noszący przekręcone polskie nazwiska i odznaczający się pewnymi europejskimi cechami wyglądu[7].
Innym polskim akcentem było obwołanie królem Faustina Wirkusa, żołnierza wojsk amerykańskich okupujących Haiti na początku XX wieku. Ten syn polskiego górnika był wyznaczony przez Amerykanów do rozstrzygania lokalnych sporów. Kiedy odkrył, że część tubylców jest pochodzenia polskiego i ogłosił, że również jest Polakiem uznano, że zstąpił do nich zbawiciel. Haitańczycy uznali również za znak to, że jeden z lokalnych władców nosił to samo imię co Wirkus[8][9].
|
||||||||||
